ՄԱՄՈՒԼ.ամ
Hay / Հայ | Рус | Eng | Tür
USD 406.22, EUR 397.24, RUB 7.09, GBP 455.25
+20 °C, +16 °C ... +28 °C Vaghy:+29 °C
Arevmtahay kin groghnery ev zhamanaky: Haykanush Marq
01:26, 10.08.2022
302 | 0
HH GAA M. Abeghyani anvan
Grak. inst. avag gitashxatogh,
Banasirakan gitutyunneri teknacu, docent

SIRANUSh PhARSADANYAN
HH GAA M. Abeghyani anvan
Grak. inst. aspirant, krtser gitashxatogh

HAYKANUSh MARQ*
BANASTEGhC, ARDzAKAGIR, HRAPARAKAXVoS
1881-1966

«Piti krenq mer patasxanatvutyuny,
piti steghcenq mer iravunqnery»:
Haykanush Marq

Inchpes
Inchpes sirem zqez, sirelis
Vor sers ellay misht tevakan u tarber,
Inchpes sirem zqez, im hogis,
Voy nmany chyrac yllan urishner…։
Inchpes, yse, erazem qez vor yognac
Chcanranan achqers artun u cac
Dzaynern chvrdoven hangist-xun
Eyb mtnem qun ։
Inchpes gguem zqez serovs rolor,
Vor naxandzin siւqery, cilern al volor,
Inchpes kazmem tarrery siroys krakin
Vor hon bolor ighdzers al borboqin:
Inchpes ysem te chastuac mes dun kam anke
Aւeli ver, Hogi my var krake,
Andznuer…
Inchpes sakayn inchpes sirem qez, anoysh sirakan
Vor sa xend sers yllay yaւet tevakan [5]։


Haykanush Marqy (Haykanush Tophuzyan) cnvel e 1883 tvakani phetrvari 14-in, K. Polsum: Margar ev Epraqse Tophuzyanneri yntaniqum: Hatchaxel e Ayasbashayi varpet-tutu ev «Seor» varzharannery: 1898 tvakanin avartel e Esayan mijnakarg varzharany: ashakertelov Zapel Asaturin ev darnalov nra arzhanavor hetnordy: Aynuhetev: krtutyuny sharunakel e masnavor daserov: Nra usucichn er haytni mankavarzh ev grabari gitak Hakob Gurgeny, vov mec derakatarum e unecel Marqi: mayreni lezvi yuracman ev tchashaki katarelagorcman gorcum: Miazhamanak, vorpes usucchuhi, pashtonavarel e Azgayin hivandanoci gisherotik vorbanocum, aynuhetev: ut tari dasavandel e Nshantaghi Nikoghosyan aghjkanc bardzraguyn varzharanum:
Derevs: eritasard: grum e banasteghcutyunner, voronq luys en tesel «Manzumei efqyar» tertum: 1903 tvakanin, qsan tarekanum, arzhananum e «Masis» terti grakan erkrord mrcanakin: Eritasard tariqic nvirvum e azgayin ev hanrayin gorcuneutyany: Kananc mijavayrum vayelum er mec zhoghovrdakanutyun, qani vor nra ardzak gorcern ev qertvacnery artahaytum ein knoj nurb nerashxarhy: miazhamanak qsanerord daraskzbi hay irakanutyan mej pashtpanelov knoj iravunqnery։
Haykanush Marqi hraparakaxosutyuny amphophum e kananc azatagrutyan himnaxndirnery։

1905 tvakanin nshanvum e hraparakaxos, «Manzumei efqyar» terti xmbagir Vahan Toshikyani het, ev nuyn tarum el himnum e «Caghik» handesy, vori hratarakutyuny dardzav Haykanush Marqi kyanqi ev gorcuneutyan bardzrakety: Teev handesy luys e tesel miayn 1905-1907 tvakannerin, aynuamenayniv, anmijapes gravel e yntercoghi ushadrutyuny u dardzel hay kananc sharzhumy bnutagrogh glxavor xorhrdanishy: Handesin ashxatakcel en K. Polsi eritasard hay kin groghnery: banasirakan ev imacabanakan makardaknerum arzhevorelov kananc arnchvogh harcer ev nor shunch haghordelov handesin:

1907 tvakanin Haykanush Marqn u Vahan Toshikyann amusnanum en ev meknum Zmyurnia, ur Toshikyanin hravirel ein xmbagrelu «Arshaluys» ev «Ardzaganq» parberakannery: 1908 tvakanic Marqy ashxatakcum e veronshyal parberakannerin: varelov kananc bazhiny:
1909 tvakanin amusinnery veradarnum en K. Polis, vortegh Marqy haytnvum e hasarakakan-mshakutayin gorcuneutyan kentronum: sharunakelov grakan ev hraparakaxosakan gorcuneutyuny: ashxatakcelov «Manzume», Teodiki «Amenun tarecoycy», «Luys», «Zhamanak», «Mer tarecuycy», «Shant» ev ayl parberakanneri:

Tghtakcel e naev «Byurakn», «Hayastani kochnak», «Eritasard hayuhi» parberakannerin: Veradardzic heto Marqy hamagorcakcum e «Azganuer Hayuheac Ynkerutean» het, vori himnadiry Zapel Asaturn (Sipil) er, vov el hravirum e Marqin: linelu ynkerutyan atenadpiry: Sipili npatakn er: K. Polsum ev harakic gavarnerum dprocner bacel aghjikneri hamar։
Ynkerutyan andamnerin nerkayacnelov Marqin: Zapel Asatury, masnavorapes, asum e: «Aha tarr my, vorun aydqan petq uninq։ Ky zbaghi naev standznelov atenadpiri pashtonner ayl kazmakerputiւnneru mej»:

Hetagayum, baci «Azganuer Hayuheac Ynkerutean» het hamagorcakcutyunic, Marqy atenadpiri pashtonner e zbaghecrel naev ayl kazmakerputyunnerum: «Hay kananc», «Hay tiknanc» ynkerutyunnerum, «Azgayin» hivandanoci ozhandak handznaxmbum ev aylur: «Caghik» handesi hratarakutyuny tepet yndhatvel er, sakayn cher moracvel:

1919 tvakanin, tasnchors tari anc, K. Polsum Marqy himnum e «Hay kin» [3] handesy, vori npatakn er: bardzracnel hay knoj dery azgayin kyanqum, andradarnal kananc huzogh temanerin, grakan, gegharvestakan, gitakan, aroghjapahakan, mankavarzhakan hodvacnerov zargacnel hay knoj mtavor ashxarhy: «Hay kin» handesy tghtakicner uner nuynisk Pharizic u Miacyal Nahangneric։
«Hay kin» handesy Marqi xmbagrutyamb luys e tesnum minchev 1932 tvakany, amisy erku angam: Ayn hayalezu karevor handesneric mekn er, vory tpagrvum er Ceghaspanutyunic heto։ «Hay kin» handesy Marqy hamarum er voch miayn knoj dzayni bardzraxos, vory payqarum e kin-tghamard havasar iravunqneri hamar, aylev: Xorhrdayin Hayastani, Sphyurqi ev Turqiayum aprogh hayerin miavorogh shghtayi mek oghaky։
Na havatum er, vor kin-tghamard iravahavasarutyuny hnaravor e, sakayn voroshaki avanduytner pahpanelu paymanov: «Mer yetevum toghnum enq mi arahet, vory teev tonakan kam phaylun vochinch uni, bayc arahet e, vorin aranc amachelu enq nayum, giւghi mi negh arahet, vorov ancel enq: katarelov mer partakanutiւnnery ibrev kin, ibrev amusin ev ibrev mayr: Hima nor ughi piti hartenq, ayn piti qaghaqi lurj tchanaparh lini, aւeli layn, aւeli ughigh, aւeli dzig depi npataky: Ayd tchambi vray piti krenq mer patasxanatuutiւny, piti steghcenq mer iraւunqnery, piti darbnenq mer gorcy: amenevin chheracnelov mez mer kanaci bnazdneric, mer tnic: Ayn piti tani mez mi bardzunq, ur mghum en mez mer seri, mer azgi, mer hayreniqi veracnndi jghapirk ighdzery» [4], - grum e Haykanoysh Marqy «Hay kin» handesi arajnordoghum, voric parz erevum e nra qaghaqaciakan dirqoroshumy:
«Hay kin» handesi dadarumic heto: 1933 tvakanin, Haykanoysh Marqy hamagorcakcum e amusnu: Vahan Toshikyani, xmbagrutyamb luys tesnogh «Nor lur» oratertin: steghcelov kananc bazhin ev sharunakelov tpagrel kananc krtutyan, dastiarakutyan, yntanekan ev hanrayin kyanqin veraberogh hodvacner: Miazhamanak tpagrvum e naev ayl terterum ev handesnerum:

1921 tvakanin K. Polsum hratarakum e ardzak gorcery ev qertvacnery arandzin hatorov luys en tesel: «Culutyan paheres» [5] xoragrov: Banasteghcakan xory zgacoghutyan grogh er Marqy, vov voch miayn hay knoj huzashxarhy shnchavorogh grakanutyun e ktakel hay zhoghovrdin, aylev: hay knoj iravunqneri pashtpanutyann e nviraberel ir grichn u imacakan neruzhy։

Ir kensagrakan hushery Marqy nerkayacnum e: «Cphanqner keanqes» xoragrov hatorum: Inchpes grakan-gegharvestakan, aynpes el: hraparakaxosakan ejerum Marqi lezun maqur e, hstak, votchy: parz, vorn aravel mec zhoghovrdakanutyun er apahovum nra erkerin։

Mi aritov: «Amenun Taregirqy» sharqi verjin: 1967-1968 tvakanneri miacyal hamarum, Karo Georgeany andradarnum e Haykanush Marqi gorcuneutyany: arzhevorelov nra vastaky: «Knojakan ashxarhin, hay knoj ynkerayin harcerun ev yatkapes kanaci iraւunqnerun u datin pashtpanutean nuiruac ir hraparakagrakan harust zharanguteamb, Haykanush Marq iravamb eghaւ qsanerord daru arajin yisnameakin amenen aւeli layn zhoghovrdakanutiւn vayelogh grichneren meky hay kin yntercoghnerun hamar» [1]։

1949 tvakanin Stambulum hratarakvum e nra «Zapel Asatur (Sipil)», isk 1950 tvakanin: «Zaruhi Galemqeryan» ashxatutyunnery:

1954 tvakanin nra grakan gorcuneutyan 50-amyaki aritov Polsum luys e tesel «Haykanuysh Marq. Kyanqn u gorcy» [6] stvaracaval hatory, vory grakan, hraparakaxosakan yntir erkeri ev arzheqavor hishoghutyunneri zhoghovacu e: Haykanush Tophuzyany ir grakan anuny: Marq, vercrel e hor: Margari anunic։ Polsahay grakanutyan mej ir karevor nerdrumn e unecel banasteghc u ardzakagir, handugn hraparakaxos Haykanush Marqy, vov arzhanavor tegh e zbaghecnum Srbuhi Tyusabi, Zapel Asaturi, Zapel Esayani koghqin։

Kyanqi verjaluysin, Marqi aroghjakan vitchaky vatanum e, ev na teghaphoxvum e Polso Azgayin hivandanoc, vortegh ev vaxtchanvum e 1966 tvakani marti yotin: kananc mijazgayin orva naxoryakin, andznakan gradarany, irern u arxivy ktakelov Surb Xach Dprevanqin։

«Hay kin» grakan handesy

«Hay kin», 1919-1932, K. Polis: Kisamsya handes, apa: amsorea: Ter ev tnorinuhi: Haykanush Marq: Tparan: O. Arzuman:

Haykanush Marqi gorcuneutyan bardzrakety «Hay kin» handesi hratarakutyunn er, vor Arajin Ashxarhamarti avartic heto, baci ayn, vor tegh er hatkacnum hay irakanutyan mej kin-tghamard havasar iravunqneri bardzradzaynmany, arajadrum er naev Mec Egherni hetevanqov taragir hayutyan xoraguyn verqery aroghjacnelu araqelutyuny:

«Hay kin» handesy Haykanush Marqi xmbagrutyamb tpagrvum e 1919-1932 tvakannerin։ «Hay kin» handesy yurorinak feministakan qayl er, vory hatkanshum er knoj dzerbazatumy (qich te shat) yntanekan u ynkerakan negh shrjanakneric: Ayn ir bnuytov, kazmakerpvacutyamb, partakanutyunnerov handznarel er barephoxelu hay knoj tchakatagiry: «Hay kiny ky himnarkui arandznapes zbaghelu hamar ayn amen eakan harcerov, voronq ky shahagrgren kananc ashxarhy: Ky daւaninq te: anor goyutiւny aւeli qan anhrazhesht e, himay vor Hay kinn al uni ir katareliq bazhiny Azgayin Veracnundin mej: Erkser hay ev nuynisk otar dzernhas ashxatakicneru ajakcuteamb ky nuiruinq mer cragrin, janalov vor gorcy bacatre zayn» [3], - hay knoj derakatarmany andradarnum e Haykanush Marqy handesi xmbagrakanum:

Handesy vordegrel er knoj hogevor, baroyakan, iravakan, geghagitakan, aroghjapahakan, tntesavarakan krtutyan mi yurorinak cragir, vory tasnereq erkar u dzig tarineri yntacqum irakanacnum er handesi xmbagrutyuny: «Kanaci ynkerabaroyakan ev zut ynkerayin harcer», «Mshakum tohmik barqeru ev avanduteanc», «Grakan, gegharvestakan, gitakan, aroghjapahakan niւter», «Krtakan ev mankavarzhakan harcer», «Mankatacutiւn», «Artnin tntesutiւn, «Kencaghagitutiւn», «Kiny shahagrgrogh giւghatnt. Harcer, «Kanaci marmnakrtanq», «Dzev, kar ev noruyt», «Dzerakan ashxatutiւnner», «Caghkemshakutiւn», «Kensagrutiւn hay te otar nshanaւor kineru», «Ardzaganq knojakan ashxarhi, ev hay kanaci Miuteanc sharzhumner»:

1921 tvakani innerord hamari (B tari, tiv 9) «Kiny: grakanutean handep» xmbagrakanum Haykanush Marqy karevorum e knoj derakatarumy grakanutyan mej, heghinakayin ev tpagrakan gorcyntacnerum: «Mec der unin kinery, manaւand harust kinery, ays ketin mej: - Anonq ete irenc yndardzak zhamanaky yatkacnen yntercumner ynelu, anyndhat petq k’unenan girqer gnelu: Ky haghordakcin mtqi aznuakanutean het, ev te zark kutan ceghin grakanutean, vor aprelu hamar e, platonakan hamakranqov al chi snanqy, aւagh» [4]:

Baci aroreakan ashxarhy patkerogh hodvacneric: «Hay kin» handesy tpagrel e naev banasteghcutyunner: «Knoj my vor kular» (Anayis), «Anmahakan erger» (Eghishe A. Eps. Durean), «Ereq mehean» (Zaruhi Galemqearean), «Phaphaq» (Vahan Teqeean), «Oriord Arshaluysin» (Daniel Varuzhan), targmanutyunner: Zhan Moreasi «Tagher» (targm. Haykanoysh Marqi), «Mogakan gishery» (Mirey), Judit Gateri «Mtacum my…», «Kaysry», (targm. Shahoqram), «Manushakin sirty» (Mirey), «Amisnerun shurjpary» ev ayln:

«Hay kin» handesy hogevor u mtavor aroghjutyun er voch miayn naxaeghernyan shrjani azgayin arzheqneri het eritasard serndi hogemtavor kapy steghcelu, amrapndelu ev pahpanelu hamateqstum, aylev: arevmtahay ev arevelahay, xorhrdahay u sphyurqahay phoxgorcakcutyuny ev haghordakcutyuny pahpanelu ev xoracnelu imastov։ Handesin zugaher tpagrvel e arandzin «Terton», vorum tegh en gtel targmanutyunner: Hanri Patay «Caygatitery» (targm: Ed. Simqesheani), Bol Seri «Vogekochumy» (targm: A. Ferhateani), Bol Zheralti «Roper ev Marian» (targm: A. A. S), Zhan Pertyrua «Mijev astghery» (targm. A. Ferhateani), patmvacqner: «Aghuor mec mayriky» (A. Zh.), «Dzmran ptuyt» (Haykanush Marq), «Mankikinzorutyuny» (anheghinak), «Patmutiւn my» (Stephan Shahpaz), Sentni «Photoriky» (targm. A. Nerhateani): «Hay kin» handesy tpagrel e naev hanelukner:

Ogtagorcvac grakanutyun

1. Georgean Karo, Karo Georgeany, K. Polis, 1968, tp. Hay kat, 640 ej:
2. «Loys» 1904, tiւ 19:
3. «Hay kin» 1919-1933, kisamseay handes: Ter ev tnorenuhi: Haykanush Marq (Tophuzyan), K. Polis, tp. O. Arzuman, 16 ej:
4. «Hay kin», 1921, B tari, tiւ 9:
5. Marq Haykanush, Culutyan paheres, K. Polis, 1921, tp. M. Ter-Sahakyan, 45 ej:
6. Marq Haykanuysh. Kyanqn u gorcy, Tiknanc handznaxumbi 50amya hobeleani artiv, Istanpul, 1954, 415 ej:
----------------
* «Niderlandakan oragri» ev «Orer» Evropakan amsagiry hamategh grakan nor naxagicy: nvirvac 19-rd dari erkrord kesin aprac ev steghcagorcac arevmtahay kin groghnerin: Elpis Kesaracyan, Srbuhi Tyusab, Sipil (Zapel Xanjyan), Haykanush Marq (Tophuzyan), Zapel Esayan, Mari Peyleryan, Zaruhi Galemqyaryan, Arshakuhi Teodik (Tchezvetchyan) ev aylq: Naxagci xoragirn e: «Arevmtahay kin groghnery ev zhamanaky»:
Suyn naxagci npataky 19-rd dari erkrord kesin aprac ev steghcagorcac hay mtavorakan kananc: grogh-hraparakaxosnerin, xmbagir-hratarakichnerin, banasteghcuhinerin, ardzakagirnerin, nranc amphoph kensagrutyunnern u gorcuneutyunnery, yntercoghin hasaneli dardzneln e, inchy karevor e hay grakanutyan patmutyan yntacakanutyan ev zargacman tesankyunneric: Ayn karevor e naev hamacanci, socialakan canceri ev mediayi mijocov tarber tariqi yntercoghnerin giteliqneri ev arzheqavor nyuteri phoxancman tesankyunic: Naxagci xndiry phastakan ev vaveragrakan nyuteri himan vra arevmtahay kin heghinakneri baregorcakan, hovanavorchakan, krtakan ev grakan-mshakutayin gorcuneutyan vra luys sphreln e: Naxagci shrjanaknerum kyndgrkven naev hetaqrqir depqer kananc kyanqic: Patmutyan hamateqsty nkati arnelov: ktrven naev nranc gorcuneutyany bnorosh ushagrav arandznahatkutyunner, mamulum derevs chtpagrvac ayl arzheqavor teghekutyunner: Naxagicy varum e HH GAA Manuk Abeghyani anvan grakanutyan instituti avag gitashxatogh, banasirakan gitutyunneri teknacu, docent Naira Hambardzumyany:
Suyn hodvacy nvirvac e Haykanush Marqin:

Hraparakvac nyuter.

-----------------
* Hetazotutyunn irakanacvel e HH Gitutyan komitei finansakan
ajakcutyamb 2IT-6B118 cackagrov gitakan temayi shrjanaknerum։
----------------
© Artatputyan depqum, hghumy «Niderlandakan oragir» ev «Orer»
parberakanneri kayqerin partadir e:
Mamuli xosnak: Niderlandakan Oragir
Nyuty hraparakvel e Mamuli xosnaki shrjanaknerum:
Kisvir ays nyutov:
| |
Niderlandakan Oragir
13:01, 02.10.2022
112 | 0
12:56, 02.10.2022
113 | 0
12:46, 02.10.2022
130 | 0
12:19, 02.10.2022
106 | 0
19:57, 19.08.2022
310 | 0
15:37, 10.08.2022
311 | 0
depi ver